Untitled Document

Bilindiği üzere 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un ihlal edilmesi halinde, Rekabet Kurulu, bu Kanun’un 16. maddesi uyarınca, ihlali gerçekleştiren teşebbüslerin bir önceki mali yılda oluşan cirolarının % 10’una kadar para cezası kesmektedir. Kurul, cezanın takdirinde kastın varlığı, kusurun ağırlığı, ceza uygulanan teşebbüslerin pazar içindeki gücü ve muhtemel zararın ağırlığı gibi unsurları dikkate almaktadır.

Kurul’un bugüne kadarki uygulamalarında, Kanun’un hangi maddesinin ihlali halinde ne miktarda ceza verileceğine dair belirli bir ölçü bulunmamaktadır. Bununla birlikte Kurul, bugüne kadar genellikle teşebbüslerin cirolarının, kartel suçlarında % 3’ü, diğer ihlallerde % 1’i oranında ceza takdir etmiş; ağırlaştırıcı / hafifletici unsurların varlığı halinde bu oranlarda değişiklik yapmıştır.

Türk rekabet mevzuatına mehaz teşkil eden AB hukukunda, ‘Genel Uygulama Tüzüğü’ olarak adlandırılan 17/62 sayılı Konsey Tüzüğü’nün 15. maddesi; rekabet ihlallerinde uygulanacak para cezalarını düzenlemektedir.1 Tüzüğün Komisyon’a geniş bir takdir yetkisi tanıması ve bu durumun yoğun eleştirilere muhatap olması üzerine, Komisyon, para cezalarının belirlenmesinde uygulanacak yönteme ilişkin iki ayrı düzenleme yapmıştır. Bunlardan birincisi olan, ‘Pişmanlık Programı’ çerçevesinde, kartel davalarında ceza indirimi veya uygulanmamasını içeren ‘Duyuru’2 1996 yılında; ikincisi olan, ceza verilmesindeki metodu içeren ‘Rehber’3 ise 1998 yılında çıkarılmıştır.

Rekabet Kanunu, Rekabet Kurulu’na idari para cezası verilmesinde geniş bir takdir hakkı tanımakta ve bu durum kimi kararlarda eleştiri konusu olmaktadır. Türk Rekabet Kurumu, bu eleştirilerin önüne geçilmesi ve rekabet kurallarının kurumsallaşması yolunda bir adım atmış ve Kanun’un 27. maddesinden aldığı yetkiyle, bu Kanun’un ihlal edilmesi halinde verilecek cezaların belirlenmesine ilişkin bir kılavuz taslağı hazırlamıştır. Hazırlanan taslak, AB mevzuatında yer alan her iki belgenin içerdiği hususları kapsamaktadır. Bir başka deyişle, taslakta hem para cezalarının verilmesinde takip edilecek yöntem, hem de pişmanlık programlarının uygulanması kurala bağlanmaktadır.

Taslağa göre, para cezaları dört aşamalı olarak tespit edilmektedir. Bu aşamalar;

şeklindedir. Bu dört aşama, aşağıda özet şeklinde gösterilmiştir: (Ayrıntılar için lütfen şekil üzerine tıklayın)

İlk aşamada, temel para cezası belirlenirken, ihlalin niteliği ve süresi göz önüne alınmaktadır. İhlalin niteliği kartel olup olmamasına bağlı olmakta; kartel suçları için % 2, diğer ihlaller için % 1 oranı temel alınmaktadır. Bu oranlar, ihlal 1 ila 5 yıl arası sürmüşse, yarısı kadar; 5 yıldan fazla sürmüşse bir katı kadar artırılmaktadır.4

İkinci aşamada, ağırlaştırıcı ve hafifletici unsurlar dikkate alınarak, temel para cezası artırılmakta ya da azaltılmaktadır. Ağırlaştırıcı unsurların5 varlığı halinde, temel para cezası, dörtte birinden bir katına kadar değişen miktarlarda artırılmaktadır. Hafifletici unsurların6 varlığı halinde ise temel para cezası dörtte bire kadar7 azaltılabilmektedir.

Üçüncü aşamada; teşebbüslerin büyüklüğü, ihlalden elde edilen kazanç, ihlal neticesinde ortaya çıkan zarar, caydırıcılığın sağlanması, esas alınan cirolar içinde ilgili ürünün ağırlığı, ürünün niteliği ve benzeri unsurlar dikkate alınarak, para cezası dörtte bire kadar artırılabilmekte ya da azaltılabilmektedir.

Son aşamada, etkin pişmanlık hükümleri uygulanmaktadır. Etkin pişmanlık uygulamasından, soruşturma raporunun tebliğinden öncesine kadar yararlanılabilmekte; Kurul’a verilen bilginin zamanlaması, niteliği ve diğer teşebbüslere göre sırası dikkate alınarak, hiç para cezası uygulanmaması ya da para cezasının dörtte bire kadar azaltılması söz konusu olabilmektedir.

Taslakta, Kanun’un farklı davranışlarla ihlalinin ayrı ayrı cezalandırılması öngörülmüştür. Örnek olarak; kartele taraf bir teşebbüsün, dikey ihlallerinin de tespit edilmesi halinde, her iki ihlal için, yukarıda belirtilen hükümler doğrultusunda ayrı ayrı para cezası belirlenir.

Taslakta son önemli düzenleme, teşebbüs birliklerinin ciroları hakkındadır. Buna göre; rekabet ihlalinin bir teşebbüs birliği tarafından gerçekleştirilmesi halinde, para cezasına esas alınacak teşebbüs birliği cirosu, teşebbüs birliği üyeleri cirolarının toplamından oluşmaktadır.

Taslakta yer alan hususların tamamının hayata geçirilebilmesi için, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’da değişiklik yapılması gerektiği düşünülmektedir. Hâlihazırda anılan kanunda değişikliğin öngörüldüğü bir taslak metin bulunmaktadır. Ancak kanun değişikliğinin ne zaman gerçekleşeceği hususu belirsizliğini korumaktadır.

Kılavuz taslağının hayata geçmesi halinde, firmalar açısından rekabet kuralları ile ilgili konuların daha belirgin hale geleceği açıktır. Zira, Kılavuz’un yürürlüğe girmesi halinde, Rekabet Kurulu tarafından verilen idari para cezalarının ne düzeyde olacağı büyük ölçüde öngörülebilir olacaktır. Bu durumun da rekabet kurallarının ve kültürünün yerleşmesi sürecine olumlu katkı sağlayacağı değerlendirilmektedir.

1 Bu maddede de, AB Komisyonu’na, Amsterdam Anlaşması’nın rekabet kurallarını içeren 81. ve 82. maddelerinin ihlali halinde, ihlali gerçekleştiren teşebbüslerin bir önceki yılki cirolarının % 10’una kadar para cezası verme yetkisi tanınmaktadır.

2 (1996) OJ C207/4. Bu duyuru 2002 yılında revize edilmiştir.

3 (1998) OJ C9/3 (1998) 4 CMLR 472.

4 Örnek olarak; 5 yıldan fazla süredir devam eden bir kartel için temel ceza, cironun % 4’ü iken, kartel olmayan ve 1 yıldan daha az sürmüş bir ihlal için öngörülen temel ceza oranı cironun % 1’idir.

5 Taslakta üç tip ağırlaştırıcı unsura yer verilmiştir. Bunlar: (1) İhlalin tekrarı, (2) Yerinde incelemenin engellenmesi ya da eksik, yanlış, yanıltıcı bilgi verilmesi, (3) İhlale liderlik edilmesi, diğer teşebbüslerin ihlale zorlanması olarak sıralanmıştır. Temel para cezası; bunlardan birinci unsurun varlığı halinde 1 katı kadar, ikinci unsurun varlığı halinde yarısı kadar, üçüncü unsurun varlığı halinde ise dörtte biri kadar artırılabilmektedir.

6 Taslakta ihlale son verildiğinin ispatlanması, etkin pişmanlık ile yasal yükümlülüklerin yerine getirilmesi haricindeki işbirliği, ihlalde kamu otoritelerinin de teşvikinin olması gibi durumlar, hafifletici unsurlar olarak öngörülmüş, bu unsurların varlığı halinde temel para cezasının dörtte bire kadar azaltılabileceğine yer verilmiştir. Ancak kartele taraf teşebbüslerin ihlale son vermeleri hafifletici unsur olarak kabul edilmemiştir.

7 Bu ifadede yer alan ‘dörtte bire kadar’ tabiri muğlak bir tabir olarak değerlendirilebilir. Bu tabirden anlaşılması gereken husus şu örnekle açıklanabilir: Hafifletici unsurların cezaya yansıtılması aşamasında % 4 olarak temel alınmış bir oran, belirtilen hafifletici unsurların mevcut olması halinde azami 1 puan azaltılabilecek ve Kurul tarafından asgari % 3 idari para cezası takdir edilecektir.